Yarım əsrdən artıqdır ki, Anar Azərbaycan ədəbiyyatında insan təbiətinin ən iti müşahidəçilərindən biri olaraq qalır. Onun hekayələrində birmənalı qəhrəmanlar və ya mənfi obrazlar təqdim olunmur; əksinə, bu əsərlərdə azadlıqla konformizm, sevgi ilə tənhalıq, şəxsi arzularla ictimai gözləntilər arasında qalan insanların taleyi araşdırılır. Bəlkə də məhz buna görə onun əsərləri müxtəlif nəsillərdən olan oxucular üçün aktuallığını qoruyur. Diqqətəlayiq səmimiyyət və sakit ironiya ilə danışan yazıçı bizi 1960-cı illərin mədəni atmosferinə aparır, ədəbiyyatda həqiqət, müstəqil insanların tənhalığı və cəmiyyətin kitablarsız mövcud ola bilməməsi haqqında düşüncələrini bölüşür.
Gəlin söhbətə ilk illərinizdən başlayaq. Uşaqlığınız necə keçib?
Uşaqlığım müharibə illərinə təsadüf edib. Müharibə başlayanda cəmi üç yaşım var idi. Atam cəbhədə hərbi müxbir kimi xidmət edirdi. Əlbəttə, uşaq olduğum üçün baş verənləri tam dərk edə bilmirdim, lakin illər keçdikcə ailəmizin nələr yaşadığını çətinlik və qorxu dolu bir dövrdən keçdiyini anladım. Buna görə də uşaqlığım müharibə qorxularından ayrılmaz idi. Evimizdə böyük bir xəritə var idi; biz həmin xəritədə alman qoşunlarının irəliləməsini izləyir, sonra isə həmin ərazilərin necə azad olunduğunu müşahidə edirdik. Mənim uşaqlığım, nəslimin bir çox nümayəndəsinin uşaqlığı kimi, müharibə illərinin həyəcanı və qeyri-müəyyənliyi ilə formalaşmışdı. 1945-ci ildə Bülbül adına onillik musiqi məktəbində təhsil almağa başladım. Sonra universitet illəri gəldi, ardınca Moskvada ssenarist kursları bundan sonra isə həyat öz axarı ilə davam etdi.
Yazıçılıqla ciddi məşğul olmaq istədiyinizi necə anladınız?
Mən hələ məktəbdə oxuyarkən yazmağa başlamışdım, lakin ilk dəfə yalnız 1960-cı ildə çap olundum. Bu, atamın iki hekayəmi oxuyub bəyənməsindən sonra baş verdi. Onlardan biri sonralar kifayət qədər məşhurlaşan “Ötən ilin son gecəsi” idi. Yazıçılığı peşə kimi seçmək fikri məktəbi bitirdikdən demək olar ki, dərhal sonra yarandı. O vaxt atam Moskvada yaşayırdı və məktublarında mənə israrla Ədəbiyyat İnstitutuna sənəd verməməyi məsləhət görürdü. Deyirdi: “Mühəndis ol, geoloq ol, həkim ol! Sən onsuz da yazacaqsan, amma başqa bir peşənin də olması vacibdir”. Düzünü desəm, o vaxt onun məsləhətinə qulaq asmadığım üçün hələ də təəssüflənirəm. Çünki düşünürəm ki, ədəbiyyatdan kənar başqa bir peşəyə yiyələnsəydim, bu, yəqin ki, yazıçılığımı da zənginləşdirərdi. Amma qərar artıq verilmişdi və mən Filologiya fakültəsinə daxil oldum.
Siz “altmışıncılar” kimi tanınan Azərbaycan yazıçıları nəslinə mənsubsunuz. Senzuranın hər yerdə mövcud olduğu sovet dövründə yazmaq necə idi?
Əlbəttə, bu, çətin bir dövr idi. Lakin sovet dövrü bəzən təqdim edildiyi qədər yekparə deyildi. Mənim yazmağa başladığım illər “mülayimləşmə” dövrünə senzuranın nisbətən yumşaldığı zamana təsadüf edirdi və biz, “altmışıncılar”, ədəbiyyata məhz həmin dövrdə gəldik. Bundan sonra isə artıq başqa cür yaza bilməzdik. Məhz o illərdə təkcə ədəbiyyatda deyil, musiqidə, rəssamlıqda və kinoda da fövqəladə əsərlər yaradıldı. Təkcə musiqidə böyük bir yaradıcılıq sıçrayışı baş verdi: Fikrət Əmirov, Qara Qarayev, Tofiq Quliyev, Arif Məlikov, daha sonra isə Polad Bülbüloğlu. Rəssamlıqda Səttar Bəhlulzadə sanki yaradıcılıq baxımından yenidən doğuldu, Tahir Salahov, Toğrul Nərimanbəyov və Rasim Babayev isə ən mühüm əsərlərini yaradırdılar. Kinoda isə Rüstəm və Maqsud İbrahimbəyovların filmləri vardı. Bu, Azərbaycan incəsənətinin qızıl dövrü idi. Bəziləri həmin dövrün əhəmiyyətini nə qədər azaltmağa çalışsalar da, o, Azərbaycan mədəniyyəti tarixinin ən parlaq səhifələrindən biri olaraq qalır. Mən demirəm ki, sonralar mühüm əsərlər yaradılmayıb, lakin bütövlükdə incəsənətin böyük çiçəklənməsi məhz 1960-cı illərə və onun ardınca gələn 1970-ci illərə təsadüf edir. Bizim dövrümüzdə artıq Partiya və bu kimi mövzular haqqında yazmaqla bağlı əvvəlki qədər sərt tələblər yox idi. Mən həmişə vurğulayıram ki, bu, bizim nailiyyətimiz deyildi sadəcə, yaşadığımız zamana görə bəxtimiz gətirmişdi. Əgər on il əvvəl doğulsaydıq, bəlkə də biz də kolxozlardan, xalqlar dostluğundan yazardıq ya da ümumiyyətlə heç nə yazmazdıq. Şəxsən mən düşünürəm ki, heç nə yazmazdım, çünki yalan və saxtakarlığa dözə bilmirəm. Fəxr etdiyim məqam odur ki, sovet dövründə yazdıqlarımın hamısı yalandan və saxtalıqdan uzaqdır. Bu, təkcə mənə deyil, həmin nəslə mənsub olan bütün dostlarıma da aiddir. “Altmışıncılar” canlı insanlardan daha çox təbliğat plakatlarını xatırladan ideallaşdırılmış qəhrəmanlar yaratmırdılar. Mən “başqalarına nümunə olacaq obraz yaratmaq” ifadəsini heç vaxt başa düşməmişəm.
Niyə kimsə başqasını təqlid etməlidir? Oxucu təqlid etməməli, düşünməlidir.
Ən azı Uilyam Şekspiri oxumuş olmalısınız
“Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi” sizcə, bu əsər niyə bu günə qədər bu qədər populyar olaraq qalır?
Mən bəzən zarafatla deyirəm ki, digər əsərlərim “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi”nə qısqanclıqla yanaşır. Mənim fikrimcə, onlar heç də ondan zəif deyil, sadəcə “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi” qədər populyar deyillər. Bəlkə də burada sevgi hekayəsi müəyyən rol oynayır. Hərçənd mənim üçün bu əsər sevgidən daha çox, məhdudlaşdırıcı bir mühitdə azad qalmağı bacaran insanın taleyi haqqındadır. Təhminənin faciəsi də məhz bundadır. Təbiətən Təhminə azad insandır, lakin o, öz qaydaları ilə yaşayan insanlara dözməyən azad olmayan bir cəmiyyətdə yaşayır. Əslində, bu, bizim dövrümüzə də aiddir. Həqiqətən müstəqil insan çox vaxt qıcıq doğurur: niyə o hamı kimi deyil? Niyə fərqlidir?
Heç özünüzü obrazlarınızın yerində təsəvvür etmisinizmi? Zaurun yerində olsaydınız, nə edərdiniz?
Hər bir yazıçı bütün obrazlarını həm yaxşı, həm də pis obrazlarını başa düşməyi bacarmalıdır. Əks halda, həyatın təsviri heç vaxt tam və dolğun görünə bilməz. Heç kim tamamilə yaxşı və ya tamamilə pis deyil.
Romanın ekranlaşdırılması gözləntilərinizi doğrultdumu?
Bunlar fərqli sənət növləridir. Məhz buna görə də ədəbi əsərlər ekrana köçürüləndə bəzi insanlar məyus olurlar çünki hər kəs obrazları öz təsəvvüründə fərqli canlandırır. Şəxsən mən filmdən çox razıyam. Hesab edirəm ki, Rasim Ocaqov təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Sovet İttifaqında ən yaxşı rejissorlardan biri idi. Eyni zamanda, o, italyan neorealizminin estetikasından güclü şəkildə təsirlənmişdi. Xüsusilə “Otel otağı” üzərində işləyərkən mən onu bir qədər mistikaya doğru yönəltməyə çalışırdım, lakin o, bu yanaşmanı tam qəbul etmədi. O, saf realist idi və gözəl film yaratmış son dərəcə peşəkar bir sənətkar idi. Aramızda heç bir fikir ayrılığı yox idi sadəcə filmə dair bədii baxışlarımız bir qədər fərqli idi.
Ədəbiyyatsız cəmiyyət amorf kütləyə çevrilir
Əgər bu əsəri bu gün yazsaydınız, süjetdə nəyisə dəyişərdinizmi?
Xeyr, heç nəyi dəyişməzdim. Amma obrazlarımın həyatını izləməyə davam edərdim. Mənim üçün obrazlarım real insanlardır və onları tarixin müxtəlif dövrlərində müşahidə etmək mənə maraqlıdır. Məsələn, 1960-cı illərdə haqqında yazdığım insanların sonradan nə olduğunu 1980-ci illərdə kimə çevrildiklərini və 1990-cı illərdə necə yaşadıqlarını görmək. Bu, yaradıcılığımın çox mühüm bir tərəfidir. Ümid edirəm ki, insanlar bir-birini anlamağı öyrənəcək və hər şeyi sadəcə yaxşı və ya pis kimi görməkdən əl çəkəcəklər.
Gəlin “Ötən ilin son gecəsi”ndən danışaq.
Əvvəlcə bu əsər hekayə kimi yazılmışdı, lakin bir qədər gözlənilmədən kino xadimlərinin marağına səbəb oldu. Hekayə Moskvada Mərkəzi Televiziya üçün iki dəfə ekranlaşdırıldı. O, həmçinin Gənc Tamaşaçılar Teatrında səhnələşdirildi, daha sonra isə Azərbaycan televiziyası Ramiz Həsənovun quruluşunda əsərin öz ekran versiyasını hazırladı. Görünür, bu əsərdə insanlarda əks-səda doğuran bir məqam var idi. Yəqin ki, bu, valideynlər və övladlar arasındakı münasibətlərin əbədi mövzusu idi. Mən bu hekayəni yazanda bir çox tənqidçi təəccüblənirdi ki, nisbətən gənc yaşımda yaşlı bir qadının taleyi haqqında yazmışam və o vaxt mən tamamilə onun tərəfində idim. Lakin yaş keçdikcə onun övladlarını da tədricən anlamağa başladım, çünki hər kəsin öz həyatı var.
Bu, kədərli deyilmi?
Bəli, kədərlidir, amma həyatın özü də kədərlə doludur. Həyatın faciəsi ondadır ki, arzu onu qısaldır. İnsan nəyisə arzulamağa başladığı an gələcəklə yaşamağa başlayır, həmin gələcək isə sənin həyatından axıb gedən zamandır və səni sona yaxınlaşdırır. Amma nə etmək olar? Həyat belə qurulub.
Hər bir insan həyatı boyunca hansı kitabları oxumalıdır?
Mən hesab edirəm ki, özünü mədəni insan saymaq üçün ən azı Uilyam Şekspiri, Migel de Servantesi, Lev Tolstoyu, Aleksandr Puşkini, Fyodor Dostoyevskini və Onore de Balzakı oxumuş olmaq lazımdır. Əgər Azərbaycan ədəbiyyatından danışırıqsa, o zaman Mirzə Fətəli Axundovu, Mirzə Ələkbər Sabiri və “Dədə Qorqud kitabı”nı mütləq oxumaq gərəkdir. Oxunmalı və oxuna biləcək əsərlərin sayı sonsuzdur. Əlbəttə, yalnız klassik ədəbiyyatla məhdudlaşmaq olmaz; müasir ədəbiyyatı izləmək də eyni dərəcədə vacibdir.
Müasir ədəbiyyata münasibətiniz necədir?
Deyə bilmərəm ki, müasir ədəbiyyatı xüsusilə yaxından izləyirəm. Amma düzünü desəm, son illərdə rus ədəbiyyatında həqiqətən əhəmiyyətli bir əsərə rast gəlməmişəm. Mən Lev Tolstoy və ya Anton Çexov kimi yazıçılardan danışmıram; hətta bizim dövrümüzə daha yaxın olan Vasili Şukşin, Valentin Rasputin və ya Yuri Trifonov kimi müəlliflər də getdikcə daha nadir görünür.
Gənc nəsil əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha az oxuyur. Bu barədə nə düşünürsünüz?
Hər bir texnoloji ixtira bir tərəfdən bəşəriyyəti irəli aparır, digər tərəfdən isə ona mənəvi və ya emosional zərər vurur. Məsələn, nüvə fizikasının kəşfini, daha sonra isə atom bombasının yaradılmasını götürək: bu, nəhəng elmi sıçrayış idi, bəs nəticədə nəyə gətirib çıxardı? Xirosima və Naqasakinin atom bombalanması faciələrinə. İnternet də böyük bir ixtiradır, lakin o, insanların telefonlarına sanki yapışmasına, onlardan ayrıla bilməməsinə səbəb olub. Mən səyahət edəndə turistləri diqqətlə müşahidə edirəm. Onlar əslində ətrafa baxmırlar hər şeyi çəkmək və fotoya almaqla həddindən artıq məşğuldurlar. Mənzərələri, təbiəti seyr etmir, yaşadıqları təəssüratı daxilən hiss etməyə çalışmırlar. Onlar üçün hər şey yalnız telefonun və ya kameranın obyektivi vasitəsilə mövcuddur. Eyni şey biliklə də baş verir. “Hərb və sülh” kimi dördcildlik bir roman bu gün qısa məzmuna endirilə bilər və insanlar yenə də “Mən ‘Hərb və sülh’ü oxumuşam” deyəcəklər. Amma cəmiyyət ədəbiyyatsız mövcud ola bilməz. Ədəbiyyatsız cəmiyyət həqiqətən nəyisə hiss etmək qabiliyyətindən məhrum olan amorf kütləyə çevrilir.
Hazırda həyatınız haqqında, ailənizdən də bəhs etdiyiniz bir kitab üzərində işləyirsiniz. Bu barədə bir qədər ətraflı danışa bilərsinizmi?
Bu, üzərində otuz ilə yaxındır işlədiyim bir kitabdır. Əlbəttə, bu o demək deyil ki, bütün bu illər ərzində onun üzərində fasiləsiz çalışmışam. Amma indi, nəhayət, kitabı tamamlayıram; artıq son fəsillər üzərində işləyirəm. Kitabda ailəmizin tarixi XIX əsrin sonlarından bu günə qədər izlənilir. Ailəmiz böyük tarixi əhəmiyyət daşıyan bir çox hadisələrin içindən keçib. Babam Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk səhiyyə naziri və Gəncə şəhərinin general-qubernatoru olub. Bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra o, edam edilib. Atam nazir və yazıçı idi. Müəyyən bir dövrdə isə ailəmiz repressiya təhlükəsi ilə üz-üzə qalaraq, sanki tükdən asılı vəziyyətdə idi. Sonra isə mənim öz həyatım gəldi həm Dağlıq Qarabağ münaqişəsi illəri, həm də parlament üzvü kimi fəaliyyətimlə bağlı həyatım. Bütün bunlar kitabda öz əksini tapıb bir ailənin taleyi prizmasından görünən tarix.
Kimi həqiqətən xoşbəxt insan adlandırmaq olar?
İnsan yalnız beş yaşına qədər həqiqətən xoşbəxt olur. Ondan sonra həyat başlayır. Bilmirəm, bu dünyada tamamilə xoşbəxt insan deyilən bir anlayış varmı… Bəlkə də yoxdur.
- İkinci Dünya müharibəsi illərində Anarın atası Rəsul Rza hərbi müxbir kimi xidmət edib.
- Yeniyetməlik illərində Anar məhəllə uşaqları ilə birlikdə “Vətən” kinoteatrında gecə seanslarına gizlicə girərdi. Bu kinoteatr şəhərdə bazar günləri axşam saatlarında Amerika filmlərinin nümayiş olunduğu azsaylı məkanlardan biri idi. Yəqin ki, onun kinoya sevgisi də məhz orada yaranmışdı.
- Anarın ssenariləri əsasında on iki film çəkilib; onlardan üçünü Anar özü ekranlaşdırıb. Onun hekayələrindən biri də “Mosfilm”də “Hər axşam saat on birdə” filmi kimi ekranlaşdırılıb.
- Anar həyatı boyunca çox səyahət etsə də, Bakıya hər zaman dərindən bağlı qalıb. Moskvada təhsil aldığı illərdə doğma şəhər üçün o qədər darıxırdı ki, bəzən sadəcə Bakıdan gələn qatarı qarşılamaq və tanış bir sima görmək ümidi ilə vağzala gedirdi.
