Bəzi sərgilər sadəcə ziyarət edilir, bəziləri isə zaman anlayışınızı səssizcə dəyişir. Hazırda Almatı İncəsənət Muzeyində nümayiş olunan Bill Viola: The Space of Time məhz ikinci qəbildəndir. Rəsmi açılışdan öncə sərgini Bill Viola Studiyasının direktoru, Bill Violanın həyat yoldaşı və uzun illər ərzində onun yaradıcılıq yolunun ən yaxın tərəfdaşı olmuş Kira Perovun müşayiəti ilə gəzmək imkanı əldə etdik. Onunla birlikdə qalereyaları dolaşmaq bu təcrübəyə xüsusi şəxsi çalar qatdı. Kira Perovun xatirələri və düşüncələri sayəsində sərgi tamam başqa bir müstəvidə açıldı; bu, təkcə əsərləri daha dərindən anlamağa deyil, həm də yaradıcılığı həyat, ölüm, yaddaş və zamanın insan varlığını necə formalaşdırdığını araşdıran bir sənətkarın daxili aləminə nadir nəzər salmağa imkan verdi.
Sərgiyə çatmamış belə aydın olurdu ki, Almatı İncəsənət Muzeyi hər bir əsərə “nəfəs almaq” üçün kifayət qədər məkan və sakitlik verən bir məkandır.
Məndə ən güclü təəssürat yaradan ilk əsərlərdən biri ayrıca zalda nümayiş etdirilən Riçard Serranın Junction (Kəsişmə) instalyasiyası oldu. Onun nəhəng əyri polad divarları arasında addımlamaq sanki dərin bir kanyona daxil olmaq hissi yaradırdı. Bu əsər məkan və miqyas duyğumu dəyişərək eyni anda həm özümü çox kiçik hiss etməyimə, həm də varlığımı əvvəllər olmadığım qədər dərindən dərk etməyimə səbəb oldu.
Məni tamamilə valeh edən digər instalyasiya isə Yayoi Kusamanın Love Is Calling (Sevgi Səsləyir) əsəri idi. Kusamanın yaradıcılığına illərdir heyran olduğum üçün bu işi məhz burada görmək mənim üçün xüsusi məna daşıyırdı. Sonsuz əkslər və parlaq rəng partlayışları ilə əhatələnmiş vəziyyətdə bir anlıq bədənimin harada bitdiyini, ətraf məkanın isə harada başladığını hiss edə bilmədim. Elə bil gündəlik həyatın sərhədlərini aşaraq tamam başqa bir aləmə qədəm qoymuşdum.
2025-ci ildə fəaliyyətə başladığı gündən etibarən Almatı İncəsənət Muzeyi Mərkəzi Asiyanın ən iddialı mədəniyyət ocaqlarından birinə çevrilib və Bill Viola: The Space of Time (Zamanın Məkanı) sərgisi də bu ambisiyanın parlaq təzahürüdür. Bu, Bill Violanın Mərkəzi Asiyada keçirilən ilk fərdi sərgisidir. 1977–2013-cü illər arasında yaradılmış 18 əsəri bir araya gətirən ekspozisiya sənətkarın ilk video eksperimentlərindən monumental çoxkanallı instalyasiyalarına qədər keçdiyi yaradıcılıq yolunu izləyir. Lakin sərgini həqiqətən təsirli edən onun miqyası deyil. Ən böyük üstünlüyü ziyarətçiyə əsərləri öz tempi ilə izləmək, sakit düşüncə atmosferində Bill Violanın zaman, yaddaş və insan təcrübəsinə dair araşdırmalarını tam mənası ilə hiss etmək imkanı verməsidir.
Sərgidə nümayiş olunan çoxsaylı yaddaqalan əsərlər arasında ən sakit, lakin emosional baxımdan ən güclülərindən biri Heaven and Earth (Səma və Yer) idi. Burada iki monitor üz-üzə yerləşdirilib: birində sənətkarın anası, digərində isə yeni doğulmuş oğlu görünür. Onlar həyatda heç vaxt görüşməyiblər, lakin bu əsərdə sanki eyni zaman və məkan daxilində mövcuddurlar; onları yalnız dar bir boşluq ayırır. Bu sadə bədii həll son dərəcə təsirlidir. Doğum və ölüm, başlanğıc və son səssiz dialoqa girərək bir-birinə zidd anlayışlar kimi deyil, insan həyatının ayrılmaz iki tərəfi kimi təqdim olunur. Viola heç bir pafos və ya nümayişkaranə ifadə vasitələrindən istifadə etmədən heyrətamiz emosional dərinliyə malik əsər yaradır.
Dönə-dönə qayıtdığım digər əsər isə Bill Violanın öz nəfəsinin ritmi üzərində qurulmuş avtoportretlərindən biri idi. Məndə ən güclü təsir yaradan məqam o oldu ki, sənətkar artıq həyatda olmasa da, bu əsər onun fiziki varlığının izini yaşatmağa davam edir. Nəfəs ritmik və fasiləsiz şəkildə davam edir və bir müddət sonra əsər artıq sadəcə videoyazı deyil, həyatın başqa formada sakit davamı kimi qəbul olunur. İndiyədək gördüyüm avtoportretlər arasında bu, ən unudulmazlarından biri idi. Son dərəcə şəxsi, incə narahatlıq yaradan və eyni zamanda heyrətamiz dərəcədə canlı təsir bağışlayırdı.
Bələdçili tur başa çatdıqdan sonra sərgiyə tək qayıtdım. Əsərlərlə sükut içində daha çox vaxt keçirmək istəyirdim. Söhbətlər olmayanda təcrübə tamamilə dəyişdi. Demək olar ki, hiss edilmədən insanın daxili ritmi yavaşıyır və həmin yavaşıma ilə birlikdə daxilində nəsə dəyişməyə başlayır. Bill Violanın əsərləri fərqli diqqət tələb edir. Səbirli, düşüncəli və bütün diqqət yayındırıcı amillərdən uzaq bir baxış təqdim edir. Qalereyalarda nə qədər çox qaldımsa, bir o qədər hiss etdim ki, təsvirlər artıq gözlərimin önündə deyil, sanki daxilimdə açılır. Bu, nadir hallarda yaşanan təcrübələrdən idi; elə bir təcrübə ki, burada sükutun özü dəyişdirici qüvvəyə çevrilir və həm əsərin, həm də tamaşaçının əvvəllər görünməyən tərəflərini üzə çıxarır.
Bu düşüncə hissi muzeyi gəzərkən də məni tərk etmədi. Burada vaxt keçdikcə əsərlər özlərini daha çox açır. Ola bilsin ki, sərginin məndə yaratdığı ən böyük təəssürat da məhz bu idi: bəzi sənət əsərləri bir baxışda “istehlak edilmək” üçün yaradılmayıb. Onlar bizdən daha qiymətli bir şeyi tələb edir: dayanmağı, həmin anın içində olmağı və yalnız sükutun görünən edə bildiyi həqiqətləri kəşf etməyi.
Bu möhtəşəm sərgini görmək istəyənlər üçün Bill Viola: The Space of Time sərgisi Almatı İncəsənət Muzeyində 17 yanvar 2027-ci il tarixinədək ziyarətçilərin ixtiyarında olacaq.
